bruidsbestek 1597, beeld:Rijksstudio

De ogenschijnlijke vanzelfsprekendheid van het gebruiksvoorwerp. Casus 1: De vork

Titelbeeld: bruidsbestek 1597, bron: Rijksstudio

Tekst: Merel Kamp

De gebruiksvoorwerpen die zich dagelijks om ons heen bevinden, behoren tot de voorwerpen die we het minst bevragen. Ze zijn er en ze zijn ons in meer of mindere mate tot dienst. Pas als iets de routine tussen ons en het voorwerp verbreekt gaan we het voorwerp zien.

 

Hoe verschrikkelijk handig het pedaal van de pedaalemmer was, ervaren we pas, wanneer hij het niet meer doet. Welke interactie we hebben met een percolator, merken we pas als we een arm breken en het ding met één hand moeten bedienen. Maar als niets de routine verbreekt dan houden we ons gedachteloos op met onze gereedschappen. We lopen half wakend naar het koffieapparaat, grijpen blind naar de kaasschaaf en bedienen met ogen dicht het gasfornuis.

Instructie van Bialetti voor het gebruik Bialetti Moka Express

Veel dingen hebben en gebruiken we simpelweg omdat ze bestaan. Of we ze nu echt nodig hebben en werkelijk zo handig zijn is een tweede. Wie heeft er niet een eierdopje, een pannenlap, een briefopener. Hun functies kunnen evenwel vervuld worden door de hand; een theedoek; een mes.

In het boek The Design of Everyday Things, beschrijft cognitief wetenschapper Donald A. Norman, met wat voor problemen slechte ontwerpen ons allemaal opzadelen. Zo beschrijft hij het tragische lotgeval van iemand die vast komt te zitten tussen twee glazen puien, omdat uit oogpunt van modernisme deurkrukken zijn weggelaten en scharnieren niet te onderscheiden zijn van kozijnen. Wie heeft er niet een broodrooster en ergert zich niet aan de kleine sneetjes brood die er steevast met een vork verkoold weer uit gevist moeten worden -een hachelijke onderneming want er is nooit de wil om de stekker uit het stopcontact te nemen.

uit: Jacques Carelman, Catalogue d'objets introuvables" Eerste publicatie: 1969

Mensen lijken bereid om ronduit onpraktische gereedschappen en situaties te tolereren, maar vaak minder bereid om nieuwe gereedschappen of nieuwe manieren van doen een kans te geven. Er speelt dan van alles op; conservatisme, nostalgie, een gevoel van authenticiteit bij het oude en een gebrek daaraan bij het nieuwe; een mengeling van al deze zaken en persoonlijke voorkeur. Het voert te ver om dat hier precies te traceren. Om de bewering kracht bij te zetten volgt hier daarom een casus: De casus van de vork. 

De casus van de vork 

vork van Karel V, Deel van een set, anoniem, 1532. Beeld: Rijksstudio

De vork, een ogenschijnlijk onschuldig stuk culinair gereedschap, houdt zich tegenwoordig comfortabel op in het domein van onzichtbare hulpstukken. Niets aan de vork verraadt haar moeizame introductie in onze eetpraktijk. "De vork", hoor ik u denken, "die is toch gewoon best handig?" Zeker, maar volgens de overleveringen ook des duivels, onmannelijk en buitenissig decadent. 

In de 16 eeuw noemt Montaigne in een van zijn essays terloops, dat hij niet graag met een vork eet. De vork was in de 16e eeuw dan ook nog niet volledig ingeburgerd. Sterker nog, in de 16e eeuw raakte het gebruik van de vork aan tafel net een beetje in zwang. Een Engelsman genaamd Thomas Coryat, die in 1611 een reisverslag schreef van zijn verblijf in o.a. Italië vertelt over zijn kennismaking met de vork aldaar het volgende:

Titelpagina van Coryat's Crudities: Hastily gobled up in Five Moneth's Travels, 1611 Thomas CoryatThe Italian [...] doe alwaies, at their meales use a little forke when they cut their meate [...] because the Italian cannot by any means endure to have his dish touched with fingers, seeing all men's fingers are not alike cleane."

De ervaring heeft zoveel indruk op Coryat gemaakt, dat hij besluit voortaan met een vork te eten. Maar zo gemakkelijk ging het zelden. 

Het gebruik van de vork aan tafel -in de keuken werd ze al langer ingezet- is waarschijnlijk afkomstig uit het Oosten en werd via Venetië in Europa geïntroduceerd. Perzische adel zou in de achtste en negende eeuw reeds zo nu en dan met een vork hebben geprikt. Vanaf de 11e eeuw worden met zekerheid vorkjes gebruikt om bepaald vlekkend, kleverig fruit en gember mee te eten. Vette fazanten, reeën en lammeren werden aan de punt van een mes gespiesd of met de hand opgepakt, maar bij kleverige dingen was blijkbaar een psychologische grens bereikt. De uit Byzantium afkomstige, Venetiaanse prinses Theodora eet omstreeks 1100 al met een vork. Dit tot woede van kardinaal Damianus, die de het gebruik van "een zeker tweetandig instrument"  blijk vindt geven van haar onbetamelijke en onbegrensde decadentie. Wat is er mis met haar god gegeven handen? Wanneer Theodora geveld wordt door de pest, acht Damianus dit dan ook niet meer dan een passende straf voor haar absurde gewoonten. Desondanks wordt in Italië vanaf de 11e eeuw het gebruik van de vork - een uiterst behulpzaam gereedschap bij het nuttigen van pasta- steeds gewoner.

Tweetandige vorken, 8e-9e eeuw, Perzië

Tweetandige vorken, 8e-9e eeuw, Perzië

In West-Europa wint de vork langzamer terrein. Wanneer men in Italië reeds hele maaltijden met een vork verorberd, beperkt men het gebruik van de vork in de rest van Europa nog lange tijd tot het eten van fruit en gember. Zo is bekend dat ene Piers Gaveston aan het hof van Eduard II van Engeland (1284-1327) drie vorken bezat "pour manger poires". Handig! Ook Jacoba van Beieren (1417-1433) had volgens een inventaris "cristallen gavelkens met gold beslagen" om -u raadt het- gember mee te eten. Een mes en vork in foedraal van roggeleer, anoniem, ca. 1650, beeld: Rijksstudio

Dat de vork met zoveel scepsis werd bejegend, wordt wel geweten aan de gelijkenis van de vork met de drietand van de Duivel. Ook werd het gebruik van de vork gezien als blijk van verwijfdheid. In 1605 schreef Thomas Artus Les Hermaphrodites een satirische aanklacht tegen de manieren aan het hof van Hendrik III, waarin de hovelingen werden afgeschilderd als waanzinnige hermafrodieten. Om die belediging kracht bij te zetten, liet Artus de hermafrodieten hun eten opprikken met vorken, in plaats van met hun handen, waarbij meer 

Les Hermaphrodites, Thomas Artus 1605

voedsel werd gemorst dan genuttigd. Potsierlijk gedrag met een obsceen instrument dat leidt tot verspilling! Korter geleden, tot 1897, was het Britse zeemannen niet toegestaan om met een vork te eten omdat dit onmannelijk zou zijn en de discipline ernstig zou aantasten.  

Zelfs heel recent, rond 1960, uitten ontwerper Bruno Munari en  filosoof Roland Barthes zich negatief over de vork. Het bracht Munari ertoe zijn forchette parlanti  (pratende vorken)te tekenen en een essay te schrijven over de onnozelheid van de enorme hoeveelheid specialistisch Westerse eetgerei. Munari suggereert dat we ook prima uit de voeten kunnen met louter eetstokjes. Ook Barthes was een groot fan van de eetstokjes en beschreef rond 1970 het verschil tussen de manier van eten in het Oosten en het Westen als het verschil tussen het "het harmonieus overbrengen van een substantie" met eetstokjes en het "moorden" en "buitmaken" van onze "prooi" met mes en vork.

Bruno Munari, forchette parlanti 1958

Bruno Munari, forchette parlanti 1958

Loop nu naar uw keuken en neem een vork in uw hand. Wat gaat er door u heen? Met een beetje geluk is het heel even niet langer dat anonieme gebruiksvoorwerp dat u geruisloos en onopgemerkt dient in uw dagelijkse noden. Blijk van goede manieren of -een teveel daarvan- decadentie, duivels ding, barbaars moordwapen, verwijfd instrument; de vork is, kortweg, een drager van betekenis. En daarvan heeft u er minstens zes in uw bestekla alsof het de gewoonste zaak van de wereld is.

 

Verder lezen? Koop Consider the Fork van Bee Wilson en betaal géén verzendkosten:

Consider the Fork Bee Wilson

De potaatoo boekwinkel is verbonden aan De Nieuwe Boekhandel van Monique Burger, een fysieke, onafhankelijke boekwinkel in Amsterdam.

Als u een boek bestelt via potaatoo, ontvangen wij een percentage en De Nieuwe Boekhandel de rest. Oftewel; u steunt niet alleen potaatoo, maar ook een échte boekhandel in een échte buurt en daarbij betaalt u géén vezendkosten!

ook interessant voor u: